Wat perimenopauze werkelijk is

Hallo en welkom! Je bent hier waarschijnlijk terechtgekomen omdat je in oplopende mate vreemde en best vervelende veranderingen in je lichaam ervaart. Slapeloosheid, een jeukende huid, je komt ineens niet meer op de meest simpele woorden waardoor je midden in een zin stokt terwijl je net een goed punt ging maken, klaarwakker op bizarre tijden. Je betrekt van alles op jezelf of voelt onverklaarbare boosheid of irritatie die niet meer netjes binnen dat ene moment in de maand blijft waar je net op had leren anticiperen, maar gewoon random!

Je voelt aan alles dat er iets niet klopt. Je hebt misschien zelfs met angst en vrezen een online vragenlijstje voor beginnende dementie ingevuld. Of van de huisarts een doorverwijzing gekregen voor de neuroloog of een andere specialiteit. Je bent er mogelijk voorzichtig aan herinnerd dat je toch al (bijna) 40 bent en dat dit er allemaal bij hoort, van de weeromstuit aan de pil gezet of een antidepressivum voorgeschreven gekregen.

Maar wat is er nu eigenlijk aan de hand?

Wat jij voelt heeft een naam. Het heet perimenopauze. Het begint gemiddeld rond je 40e, soms eerder, en het kan vier tot tien jaar duren. Iedere vrouw die lang genoeg leeft krijgt ermee te maken. Er is inmiddels een flinke berg onderzoek over. En het belangrijkste: het gaat voorbij. Aan de andere kant van deze fase wacht een lichaam dat zich heeft aangepast en een brein dat weer helder is.

Perimenopauze is niet hetzelfde als de menopauze

Dit is waar het meestal al misgaat. Als iemand zegt "de overgang" of "de menopauze" bedoelt ze meestal het hele verhaal, terwijl het medisch gezien drie verschillende fases zijn:

• Perimenopauze is de periode dat je lichaam in transitie is. Je menstrueert nog, maar je hormonen veranderen. Dit is waar de meeste klachten zitten.
• Menopauze is één moment: de dag dat je twaalf maanden aaneen niet gemenstrueerd hebt. Dat kan je pas achteraf vaststellen.
• Postmenopauze is alles daarna.

Dus als jij nu in de vroege perimenopauze zit, ben je officieel nog niet in de menopauze. Je bent in de aanloop ernaartoe. En die aanloop kan langer en heftiger zijn dan de menopauze zelf.

Je lichaam verzet zich.

Het beeld dat de meeste mensen hebben is dat je lichaam in de overgang langzaam en lichtjes sputterend tot stilstand komt, als een motor die op is. Minder toeren, minder vermogen, geleidelijk naar de kant. Dat klopt niet.

Wat er werkelijk gebeurt is dat je lichaam zich verzet. Je eierstokken zijn het grootste deel van je leven gericht op reproductie. Als ze minder goed gaan werken, reageert je brein hierop door steeds harder signalen te sturen. En je eierstokken doen hun uiterste best om te reageren. Soms lukt het, met een normale cyclus. Soms lukt het half, met schommelingen. Soms lukt het veel te goed, met een oestrogeenpiek hoger dan je ooit had. En soms lukt het niet.

Dat heen en weer, dat gevecht tussen je brein en je eierstokken, is wat jij voelt. Het volledige mechanisme, met alle hormonen en de hypothalame as erbij, staat in Module 2: Je hormonen in perimenopauze.

En als je de anticonceptiepil slikt?

Dit is een onderwerp dat veel vrouwen raakt en waar weinig over wordt gesproken. Veel vrouwen in hun late dertigers en veertigers slikken de anticonceptiepil, soms al jarenlang. De pil wordt ook regelmatig voorgeschreven als eerste stap bij perimenopauze klachten: tegen onregelmatig of hevig bloedverlies, tegen cyclus gerelateerde klachten, en als anticonceptie. Dat is medisch begrijpelijk, de pil reguleert je cyclus effectief. Het punt is wat de pil maskeert.

Wat de pil doet

De standaard combinatiepil bevat ethinylestradiol (een synthetische vorm van oestrogeen) en een progestageen. Samen onderdrukken ze je eigen hormoonproductie: je eierstokken gaan in ruststand, er is geen eisprong, en de hormoonschommelingen die bij perimenopauze horen worden gedempt. Je onttrekkingsbloeding lijkt op een menstruatie maar is het niet — het is een reactie op het stoppen van de hormonen in de pilvrije week. Daardoor merk je de klassieke signalen (onregelmatige cyclus, opvliegers, nachtzweten) vaak niet, ook als je eierstokken al minder actief zijn.

Bijwerkingen die in perimenopauze extra relevant zijn

Migraine met aura. Als je migraine met aura ontwikkelt terwijl je de combinatiepil slikt, is dat een contra-indicatie. De FSRH classificeert dit als UKMEC categorie 4: onaanvaardbaar risico, vanwege verhoogde kans op beroerte. In perimenopauze kan migraine voor het eerst optreden of verergeren door hormoonschommelingen. Als dit bij jou speelt, bespreek het direct met je arts — een overstap naar een progestageen only methode of HRT is dan aan de orde.

Stemming en emotionele vlakheid. Een groot Deens cohortonderzoek (Skovlund et al., JAMA Psychiatry 2016, meer dan een miljoen vrouwen) liet zien dat hormonale anticonceptie geassocieerd is met een verhoogd risico op depressie, vooral bij jongere vrouwen. In perimenopauze, waar je stemming al onder druk staat door schommelend oestrogeen en dalend progesteron, kan de pil dat versterken. Sommige vrouwen ervaren een emotionele vlakheid: het gevoel dat de pieken en dalen weg zijn, maar de vreugde ook.

Libido. De pil verlaagt bij een deel van de vrouwen het vrije testosteron, wat het libido kan beïnvloeden. In combinatie met de veranderingen van perimenopauze kan dit merkbaar worden.

Wat je wél kunt merken ondanks de pil

Brain fog, slaapproblemen, gewrichtspijn, vermoeidheid en vaginale droogheid. Dit zijn symptomen die niet volledig worden onderdrukt door de pil, omdat ze niet alleen van oestrogeen afhangen. De FSRH richtlijn uit 2023 erkent dit patroon.

Waar sta ik als ik de pil slik?

Je kunt niet goed bepalen waar je zit in de STRAW+10 fases als je de pil slikt. FSH is onderdrukt, je cycluspatroon is kunstmatig. De enige marker die redelijk betrouwbaar is, is AMH (Anti-Mülleriaans hormoon), dat ook bij pilgebruik daalt. STRAW+10 zelf stelt expliciet dat hun classificatie niet bedoeld is voor vrouwen op hormonale anticonceptie. Als je wilt weten waar je staat, kun je in overleg met je arts een pilvrije periode inlassen van zes tot acht weken.

Stoppen en overstappen

De FSRH adviseert om de combinatiepil voort te zetten tot maximaal 50 jaar bij gezonde vrouwen zonder cardiovasculaire risicofactoren, en daarna over te stappen op een progestageen only methode of HRT. De overstap van pil naar HRT is een veelvoorkomende en logische stap. HRT biedt hormonen die dichter bij je eigen hormoonprofiel liggen dan de synthetische hormonen in de standaard pil.

Als je op een nieuwere pil zit zoals Zoely (met nomegestrol en bio-identiek oestradiol in plaats van ethinylestradiol), ligt het profiel al dichter bij je eigen hormonen. Zoely is duurder dan standaard anticonceptie en wordt niet altijd vergoed. Er is nog weinig specifiek onderzoek naar perimenopauze bij vrouwen op Zoely — dit is een wetenschappelijke lacune.

Het pad dat veel vrouwen op de pil bewandelen is herkenbaar: je hebt klachten, je krijgt een ander type pil, je probeert opnieuw, en uiteindelijk blijkt HRT de oplossing. Dat pad kan korter als je zelf het gesprek opent. In Module 7: Het gesprek met je arts staan handvatten voor precies dat gesprek.

Waarom je dit misschien scherper voelt dan anderen

En dan nog iets. Ben jij, net als mijn (vrouwelijke) partner en ik, neurodivergent? Dan voel je dit waarschijnlijk nog een paar stappen eerder en intenser dan de gemiddelde vrouw. Ik benoem dat bewust, want het is een stuk van het verhaal dat bijna overal wordt overgeslagen.

Een hoogsensitief zenuwstelsel registreert elke verschuiving in je lijf voordat je er woorden voor hebt. Een hoogbegaafd brein ziet patronen aankomen waar anderen nog nergens van weten. Een ADHD brein is sowieso al gevoelig voor schommelingen in dopamine, en dopamine wordt toevallig deels gemoduleerd door oestrogeen. Zodra dat in de vroege perimenopauze gaat haperen, voel je dat dus vroeger en harder.

Je pikt dus dingen op die bij anderen pas jaren later doorkomen, en je gaat waarschijnlijk net zo lang te horen krijgen dat het vast wel meevalt. Het valt niet mee. Daarom hoort deze app expliciet ook bij jou. Hoe jouw neurodivergente brein precies reageert op schommelende hormonen, en welke strategieën specifiek bij jou werken, komt in detail aan bod in Module 4: Wat er in je brein gebeurt.

Je hoeft nu niet alles te lezen. Als je moe bent, stop hier en kom terug als je energie hebt. Wat je vandaag al weet is dat wat je voelt een wetenschappelijke verklaring heeft, dat je in goed gezelschap bent, en dat het voorbijgaat.